Pages Menu
RssFacebook

Posted by on jan 26, 2016 in Blog | 0 comments

Ontwikkeling van moraal: liefdevolle zorg creëert liefdevolle mensen

Ontwikkeling van moraal: liefdevolle zorg creëert liefdevolle mensen

Op het nieuws zien we steeds weer tot wat voor vreselijks mensen in staat zijn. Maar we zien ook mensen die elkaar helpen, ongeacht wat het henzelf kost. Het leven van alledag kan soms futiel lijken in het licht van grote gebeurtenissen. Maar is dat wel zo? Leggen wij van dag tot dag niet het zaadje voor de toekomst?

Gevoel hebben voor het goede

Besef hebben van het goede en je ernaar gedragen, oftewel moraliteit, is niet alleen een kwestie van nadenken en bewust handelen. Gevoel speelt een belangrijke rol in ethisch handelen. Denk aan empathie, onderliggende emoties en angsten, en aanvoelen wat een ander beweegt. De basis voor deze ‘gevoels-moraliteit’ wordt gelegd in de eerste levensjaren.

Darcia Narvaez legt uit hoe de eerste levenservaringen de hersenen vormen, en hoe dit invloed heeft op je levenshouding. Zij onderscheidt drie manieren van ‘in de wereld staan’, namelijk het veiligheids-ethos, het betrokkenheids-ethos en de verbeeldingskracht ethos. Normaal gesproken zijn die drie met elkaar in balans.

Veiligheids-ethos

Het veiligheids-ethos (safety ethic) is een mindset die uitgaat van zelfbescherming. De eigen wensen en doelen staan voorop, ten koste van empathie en compassie. Op het moment dat je het gevoel hebt dat je overleving (letterlijk of figuurlijk) in gevaar is, zal je je bestaan koste wat kost willen verdedigen. Dit proces verloopt meestal niet bewust, het is eerder een gevoel, een angst die diep in je leeft dat als je niet voor jezelf zorgt, niemand het zal doen. Gevaar werkt het ontstaan van deze levenshouding in de hand. Dat kan gaan om latere traumatische ervaringen als oorlog, of vroege ervaringen zoals mishandeld of verwaarloosd zijn als kind.

Het veiligheids-ethos hangt samen met stress. Zowel de eerste levenservaringen als het hier-en-nu hebben invloed. Als een kind in het eerste levensjaar veel stress ervaart, heeft dat invloed op hoe het stress-centrum in de hersenen zich vormt. Veel stress als baby, betekent dat iemand later heftiger op stressvolle situaties reageert. Met meer stresshormoon, dat minder snel afgevoerd wordt. Ook blijken kinderen in dat geval blijvend meer moeite te houden met het aangaan van (hechtings)relaties met anderen.

Dat zelfbescherming bovenaan de prioriteitenlijst staat, betekent niet dat iemand met een dominante veiligheids-ethos zich niet houdt aan de regels van de groep. Vaak juist wel, maar niet vanuit betrokkenheid met het welzijn van de anderen, maar vanuit angst en de behoefte aan zelfbescherming. Binnen groepen kan ook een veiligheids-ethos heersen, de bescherming van de groep staat boven het welzijn van de individuele groepsleden.  Zulke groepen zijn vaak zeer gesloten, en er is weinig ruimte voor verschillende meningen binnen de groep. Het handhaven van de orde gaat gepaard met bedreiging, bedrog, en ‘shaming': mensen zich laten schamen voor ongewenst gedrag of mening. Naar bedreigingen van buiten toe wordt de groepscultuur gekenmerkt door ‘hooivorken-mentaliteit’.

Betrokkenheids-ethos

Het betrokkenheids-ethos (engagement ethic) gaat uit van verbinding met de mensen om je heen, zorg voor elkaars welzijn en je openstellen voor de persoon die iemand is. Vanuit betrokkenheids-ethos worden verschillen niet alleen verdragen, maar ook gevierd. Er schuilt rijkdom in diversiteit. Dit ethos kan dominant worden als een kind zich vanaf het allereerste begin veilig weet, en in zijn behoeften voorzien wordt. Er blijkt bijvoorbeeld een link te zijn tussen de liefdevolle aanraking als baby en de ontwikkeling van empathie en zelfregulatie. De allergrootste factor in babyzorg die effect heeft op de ontwikkeling van betrokkenheids-ethos is responsiviteit: direct reageren op de signalen van een baby.

De aanleg voor empathie en andere morele vaardigheden is aanwezig bij geboorte, zoals taal, maar heeft ervaringen van buitenaf nodig om zich ook te ontwikkelen. Betrokkenheids-ethos hangt samen met een laag stress-niveau. Veel liefde, veel oxytocine (liefdeshormoon) in de babytijd maakt hersenen weerbaar tegen stress op lange termijn doordat het stress-centrum leert kalm te reageren, en stress-hormoon snel af te voeren na een stressvolle situatie. Liefdevolle zorg creëert liefdevolle mensen.

Daarnaast heeft stress in het hier-en-nu ook effect op hoe je reageert. Ook als je een dominant betrokkenheids-ethos hebt, kan je in een stress-situatie vanuit de veiligheids-ethos kan reageren. Wat verstandig is overigens bij reëel gevaar natuurlijk.

Groepen die gebaseerd zijn op een betrokkenheids-ethos hebben veel ruimte voor individualiteit. Ook blijken deze groepen open te staan voor mensen van buiten en afwijkende meningen. Tussen groepen waar een betrokkenheids-ethos heerst vindt vaak veel kruisbestuiving van ideeën plaats.

Verbeeldingskracht-ethos

Je werkelijk verplaatsen in mensen, meer dan meevoelen alleen, vraagt ook voorstellingsvermogen. Dit is veel meer een cognitief proces, en dit vermogen ontstaat ook later. Met een jaar of 4-5 kunnen kinderen zich verplaatsen in het gezichtspunt van anderen, bijvoorbeeld gemeten met de Sally en Anne test (theory of mind). Om dit te snappen is namelijk vooral de prefrontale cortex actief, die pas later tot ontwikkeling komt dan de rest van het brein.

Het verbeeldingskracht-ethos vormt zich later dan de veiligheids-ethos en het betrokkenheids-ethos. Het wordt gestimuleerd door spel, kinderen doen veel ervaringen op waarmee ze leren verschillende gezichtspunten te zien. Als ouder kan je dit voeden door benoemen wat er gebeurt bij bijvoorbeeld een ruzie tussen broertjes/zusjes: het gezichtspunt van de ander benoemen, een kind stimuleren om met andere oplossingen te komen dan zijn broertje op zijn hoofd timmeren met een autootje.

Dit klinkt allemaal erg mooi, en een goed functionerend verbeeldingskracht-ethos is ook nodig binnen sociale relaties. Maar de verbeeldingskracht-ethos is niet puur voor het goede te gebruiken. De verbeeldingskracht-ethos functioneert namelijk niet los van de veiligheids-ethos en de betrokkenheids-ethos, maar wordt hier ook door gekleurd. In uiterste gevallen kan dit uitdraaien op praktijken van fantasievolle marteling, denk Abu Graib. Maar ook pesterijen op school kunnen voortkomen uit een combinatie van verbeeldingskracht- en beschermings-ethos. Je kan immers niet alleen bedenken hoe iets voelt voor iemand anders om te helpen, maar ook om te bedenken hoe je iemand het beste kunt laten lijden.

Investeren in empathie

Nu is het zo dat deze drie categorieën geen harde grenzen hebben. Elk mens heeft zijn eigen balans van deze drie vormen van ethos. Bovendien zal je in verschillende situaties anders reageren. Hoe je als ouder je kind helpt bij het ontwikkelen van een ethos van verbeelding en betrokkenheid, zal daarom geen zwart-wit uitkomsten hebben. Opvoeding is een onderdeel van moraliteitsontwikkeling, geen allesomvattende oorzaak. Aanleg, ervaringen buiten het gezin, maar ook je eigen vroegere ervaringen als ouder spelen mee. Maar dat is misschien nog wel meer reden om op jouw stuk in elk geval bewust te investeren in empathie, en een sterke betrokkenheids-ethos bij je kind.

De basis van betrokkenheid en empathie ligt in de babytijd, en die kan je voeden door lichaamscontact en responsiviteit, door empathisch te zijn naar je kind, en bovenal heel, heel veel liefde te geven.

 

Leesvoer

Blog: leuke dag, zwarte rand

Darcia Narvaez: psychology of killing and non-killing

De Correspondent: na de bommen explodeert vooral de goedheid van de mens

Post a Reply

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>